با اعلام دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا مبنی بر محاصره عبور و مرور کشتیها در تنگه هرمز، به نظر میرسد این تنگه در آستانه تبدیل شدن به یکی از مهمترین نقاط تنش جهانی قرار گرفته است؛ جایی که اقدام محدود اما «پرخطر» آمریکا برای مهار صادرات ایران، در عمل نهتنها کنترل کامل این گذرگاه حیاتی را تضمین نمیکند، بلکه همزمان خطر درگیری نظامی مستقیم را افزایش داده و میتواند با حذف میلیونها بشکه نفت از بازار، شوکی جدی به اقتصاد جهانی وارد کند.
وضعیت میدانی و ابهام نظامی در تنگه هرمز
بر اساس گزارش «لوموند»، وضعیت نظامی در تنگه هرمز تا صبح دوشنبه ۱۳ آوریل «بسیار مبهم» باقی مانده است. این ابهام پس از اظهارات دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا شدت گرفت که اعلام کرد این کشور در حال آغاز «محاصره» تنگه است. این روزنامه همچنین مینویسد که پس از آنکه واشنگتن اعلام کرد دو ناوشکنش توانستهاند محاصره ایران را بشکنند، همچنان تردیدهایی درباره امکان اعمال کنترل یا «فیلتر» این تنگه توسط آمریکاییها وجود دارد.
لوموند تاکید میکند که ادعای عبور دو ناوشکن آمریکایی ؛ که در صورت تأیید نخستین مورد از آغاز جنگ محسوب میشود؛ پرسشهای بیشتری ایجاد کرده است.
لوموند در بخشی از گزارش خود همچنین یادآوری میکند که نحوه کنترلی که آمریکا ظاهرا قصد اعمال آن را دارد، عصر یکشنبه توسط سنتکام توضیح داده شد. این کنترل از دوشنبه ساعت ۱۶ به وقت پاریس آغاز میشود و شامل همه کشتیهایی است که به بنادر و مناطق ساحلی ایران وارد یا از آن خارج میشوند، اما کشتیهایی که به مقصد سایر کشورها در حرکت هستند را شامل نمیشود.
این روزنامه به نقل از لوئی بوره، تحلیلگر مسائل امنیتی مینویسد: «کنترل تنگه بر اساس الگویی که آمریکا در ونزوئلا اجرا کرده قابل تصور است، اما تنها در صورتی که در عمق راهبردی کافی انجام شود تا از حملات ایران در امان باشد.» پس از ربوده شدن نیکلاس مادورو، رئیسجمهور سابق ونزوئلا در اوایل ژانویه گذشته، آمریکا بهتدریج سامانهای برای کنترل صادرات نفت این کشور ایجاد کرده که شامل توقیف نفتکشها، رهگیری دریایی و نظارت بر «ناوگانهای سایه» است؛ همه این اقدامات با همکاری نهادهای مسئول تحریمها در وزارت خزانهداری انجام میشود.
ماهیت «محاصره» و دامنه واقعی آن
در مقابل، «رویترز» تمرکز خود را بیشتر بر پیامدهای این اقدام گذاشته و وارد جزئیات تائید این عبور نشده است.
طبق گزارش این خبرگزاری، پس از شکست مذاکرات در اسلامآباد، ترامپ اعلام کرد نیروی دریایی آمریکا کشتیهای ورودی و خروجی تنگه هرمز را مسدود میکند. اما نکته مهم بنا به نوشته رویترز این است که این محاصره فقط شامل کشتیهای مرتبط با ایران است. آزادی کشتیرانی برای سایر کشورها حفظ میشود.
توان واقعی نظامی آمریکا
یکی از نکات کلیدی در گزارش «لوموند»، محدود بودن توان عملیاتی آمریکا است. لوئی بوره میگوید که «دو ناوشکن نمیتوانند تنگه را مسدود کنند» و فقط میتوانند «فشار» ایجاد کنند.
از سوی دیگر ایران ادعا کرده منطقهای به وسعت ۱۴۰۰ کیلومتر مربع را مینگذاری کرده و لوموند با اشاره به این موضوع یادآوری کرده که در چنین شرایطی «عبور از این منطقه بسیار پر ریسک» است. به گفته مقامهای آمریکایی به نیویورک تایمز، تعداد مینهای کارگذاشتهشده توسط ایران کمتر از دوازده عدد است. با این حال، بسیاری از کارشناسان انجام عملیات مینروبی—آنگونه که ترامپ روز یکشنبه مطرح کرده—را بعید میدانند.
این روزنامه همچنین با اشاره به اینکه اکنون ناوشکنهای آمریکایی «یواساس فرانک ای. پترسن جونیور» و «یواساس مایکل مورفی» همراه با پهپادهای زیرسطحی قرار است کار مینروبی را انجام دهند نوشته که «این تجهیزات» برای مینروبی کامل «کافی» نیستند.
همچنین این روزنامه با اشاره به اینکه سه کشتی پیشرفته مینروب آمریکا یعنی «یواساس کانبرا»، «یواساس سانتا باربارا» و «یواساس تالسا» اکنون از منطقه خارج شده و در نقاطی مانند سنگاپور و دیهگو گارسیا دیده شدهاند در ادامه نتیجه میگیرد که اجرای عملیات گسترده مینروبی، برخلاف ادعای ترامپ «بعید» است.
از سوی دیگر نیروی دریایی آمریکا تنها یک عکس برای اثبات این عبور منتشر کرده که در حساب ایکس فرماندهی مرکزی (سنتکام) قرار گرفته است. به جز این فقط، ایران ویدئویی منتشر کرده که گفته میشود یکی از این ناوها را نشان میدهد که در صورت عدم بازگشت فوری، تهدید به هدف قرار گرفتن شده است.
لوموند مینویسد که فراتر از این پرسش که آیا این ناوشکنها واقعا از تنگه هرمز عبور کردهاند یا نه، اهمیت نظامی این عملیات، با وجود بار نمادین آن برای آمریکا، نامشخص باقی مانده است.
ریسک درگیری و واکنش ایران
از سوی دیگر خبرگزاری رویترز با اشاره به هشدار سپاه پاسداران مبنی بر اینکه «هر کشتی نظامی نزدیکشونده به تنگه «نقض آتشبس» محسوب میشود و با آن برخورد «قاطع» خواهد شد به هشدار گَری روگهِد، دریادار بازنشسته نیروی دریایی ایالات متحده و از چهرههای مهم نظامی این کشور اشاره میکند که گفته ایران ممکن است به کشتیها شلیک کند یا به زیرساختهای کشورهای منطقه، حمله کند.
پیامدهای مستقیم بر بازار نفت
خبرگزاری رویترز همچنین نوشته که با محاصره بنادر ایران و با احتساب میزان صادرات ایران، حدود ۲ میلیون بشکه نفت در روز ممکن است از بازار حذف شود. این خبرگزاری همچنین با اشاره به اینکه مسدود شدن صادرات ایران، یک منبع مهم نفت را از بازار جهانی حذف میکند در ادامه ایران در ماه مارس روزانه ۱.۸۴ میلیون بشکه نفت خام صادر کرده و در ماه آوریل تاکنون ۱.۷۱ میلیون بشکه در روز صادر کرده است؛ در حالی که میانگین سالانه در سال ۲۰۲۵ حدود ۱.۶۸ میلیون بشکه در روز بوده است. با این حال، افزایش تولید ایران پیش از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه باعث شده حجم زیادی نفت روی نفتکشها ذخیره شود؛ بهطوری که بیش از ۱۸۰ میلیون بشکه نفت در اوایل این ماه روی دریا در حال شناور بوده است.
از سوی دیگر تردد کشتیها در تنگه هرمز که از آغاز جنگ بهشدت توسط محاصره ایران محدود شده، همچنان تقریبا متوقف مانده است و نفتکشها روز دوشنبه از ورود به تنگه خودداری کردند.
رویترز با اشاره به اینکه اکنون با محاصره بنادر ایران، کدام واردکنندگان بیشترین تأثیر را میپذیرند؛ توضیح میدهد که پیش از جنگ، بیشتر صادرات نفت ایران به چین؛ بزرگترین واردکننده نفت جهان؛ ارسال میشد. ماه گذشته آمریکا معافیتی از تحریمها ارائه داد که به خریداران دیگری از جمله هند اجازه واردات نفت ایران را داد. هند قرار است این هفته نخستین محموله نفت خام خود از ایران را پس از هفت سال دریافت کند.
از سوی دیگر پیش از جنگ، حدود ۲۰ درصد از صادرات جهانی نفت و گاز طبیعی از طریق تنگه هرمز انجام میشد و بیشتر این محمولهها به آسیا؛ بزرگترین منطقه واردکننده؛ میرفتند.
بسیاری از رسانههای بینالمللی از روی گذشته به اختلال شدید ناشی از محاصره تنگه هرمزاشاره کردهاند. روزنامه لوموند نوشته که تردد اکنون در این قسمت به کمتر از ۱۰ درصد رسیده و رویترز میگوید که تردد تقریبا متوقف شده است. این خبرگزاری صبح سهشنبه یادآوری کرده که از هم اکنون نفتکشها از ورود اجتناب میکنند و برخی کشتیها بازگشتهاند. همچنین حدود ۱۸۷ نفتکش با ۱۷۲ میلیون بشکه در خلیج گیر افتادهاند
تا پیش از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران ، ۲۰ درصد تجارت جهانی نفت و گاز از تنگه هرمز عبور میکرد و مقصد اصلی آن کشورهای آسیایی بود. از سوی دیگرچین بزرگترین خریدار نفت ایران بوده و هند پس از معافیت تحریمی، واردات را از سر گرفته؛ همچنان که نخستین محموله هند پس از ۷ سال در راه است
همچنین ائتلاف ۳۵ کشوری که از ۲۶ مارس برای بررسی راههای بازگشایی تنگه تشکیل شده، هنوز درباره اقدام آمریکا موضعی نگرفته است. فرانسه در روزهای اخیر در مقر ستاد کل نیروهای مسلح در پاریس، هماهنگی میان افسران این کشورها را بر عهده داشته است. با این حال، سخنگوی ستاد کل تأکید کرده که این تلاشها «مستقل» از عملیات آمریکا است.
در مجموع و با نگاهی به این دو گزارش میتوان گفت که تنگه هرمز اکنون نهفقط یک گلوگاه انرژی، بلکه به یکی از حساسترین نقاط تعیینکننده در معادلات قدرت جهانی تبدیل شده است. سازمان بینالمللی انرژی نیز پیش از این تاکید کرده بود که هرگونه اختلال در این تنگه میتواند بهسرعت بر امنیت عرضه و ثبات بازار جهانی انرژی اثر بگذارد.
مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی اخیرا در گزارشی با اشاره به اینکه تنگه هرمز یک نقطه غیرقابل جایگزین در مقیاس جهانی انرژی است؛ نوشته بود که ایران با اقدام در تنگه هرمز میتواند همزمان هم اقتصاد خودش را به خطر بیندازد و هم عرضه جهانی نفت را مختل کند
رادیو بین المللی فرانسه