پس از گذشت تقریبا هفت سال از خروج ایالات متحده امریکا از توافق هسته ای در دوران ریاست جمهوری دونالد ترامپ که ایران را به تسریع برنامه غنی سازی اورانیوم واداشت؛ اعلام رئیس جمهور امریکا در تاریخ ۸ آوریل در کاخ سفید و در حضور نخست وزیر اسرائیل، بنیامین نتانیاهو، مبنی بر آغاز مذاکرات مستقیم با جمهوری اسلامی ایران درباره برنامه هسته ای، فصل جدیدی از دیپلماسی مابین ایالات متحده و جمهوری اسلامی ایران گشوده شد؛ رژیمی که همواره مذاکره مستقیم با دشمن دیرینه اش، آمریکا، را رد کرده بود، به ویژه با توجه به اینکه همین ترامپ در مه ۲۰۱۸ از برجام خارج شد و از دید تهران، با نقض یک توافق بین المللی، باعث شد ایران برنامه غنی سازی اورانیوم خود را تسریع کند. این اعلام در شرایطی صورت میگیرد که ایران، چه در عرصه داخلی و چه در صحنه بین المللی، تحت فشار شدیدی قرار دارد.
ایران در تنگنای داخلی و خارجی
از منظر سیاست داخلی، حکومت تهران در بن بست قرار گرفته است. سال هاست که اعتراضات مردمی و اعتصابات سراسری کارگران، معلمان، رانندگان کامیون و کارمندان شرکت های مختلف در واکنش به بحران اقتصادی کشور ادامه دارد. نرخ بالای بیکاری در میان جوانان، افزایش نابرابری درآمد، گرانی مواد غذایی، کاهش ارزش پول ملی (ریال) در برابر دلار آمریکا، ودر نهایت تحریم هایی که تاکنون بخش وسیعی از جمعیت ایران را به شدت تحت فشار قرار دادهاند، نشانه های آشکاری هستند از بحران حادی که رژیم ایران با آن روبروست و عملاً توان ارائه راه حل های مؤثر را ندارد. افزون بر این، فساد گسترده و سوء استفاده از قدرت باعث شده که حکومت، مشروعیت اخلاقی؛ دینی و اجتماعی -سیاسی خود را در میان مردم از دست بدهد و دیگر از جایگاه و احترام عمومی برخوردار نباشد. اکثریت مردم ایران خواهان یک تغییر اساسی در ساختار اجتماعی و سیاسی کشور هستند.
از منظر سیاست خارجی، جمهوری اسلامی ایران در سراسر منطقه خاورمیانه متحمل شکست های سنگینی شده است. محور مقاومت که ایران طی دهه های گذشته با زحمت فراوان ایجاد کرده بود و از ایران تا عراق، سوریه و لبنان امتداد داشت، در شش ماه گذشته با حملات اسرائیل و سقوط بشار اسد در دمشق عملاً از هم پاشیده است. به دستور آیت الله العظمی سیستانی در عراق، قرار است تمام نیروهای شبه نظامی تحت حمایت ایران در ارتش منظم عراق ادغام شوند تا بدین ترتیب به نفوذ ژئوپلیتیک دیرینه ایران در عراق پایان داده شود؛ بویژه با توجه به این که اکثریت مردم عراق حضور و دخالت ایران در امور داخلی کشورشان را دلیل وضعیت وخیم اجتماعی و اقتصادی میدانند. در نهایت، فقط زمان است که مشخص خواهد کرد حوثی ها در یمن، به عنوان آخرین متحد ایران در منطقه، تا چه مدت دیگر میتوانند به دلیل اعتراض به عملیات نظامی اسرائیل در نوار غزه، مسیر کشتیرانی بین المللی در دریای سرخ را مسدود نگه دارند.
همچنین، تهدید صریح رئیس جمهور آمریکا مبنی بر اینکه در صورت عدم تبعیت ایران از خواسته های ایالات متحده برای محدود سازی برنامه هسته ای، «حملات هوایی بی سابقه ای که تاکنون مشابه آن را ندیدهاند» رخ خواهد داد، دولت ایران را از نظر ژئوپلیتیکی در موقعیتی تدافعی قرار داده است. ازاینرو، اندکی پس از اعلام این موضع از سوی ترامپ، نخستین گفتگوها در تاریخ ۱۲ آوریل در عمان و مذاکرات بعدی در تاریخ ۱۹ آوریل در رم برگزار شد. گفتگوهای بیشتری نیز در آینده پیش بینی میشود.
امکان مداخله نظامی و سناریو های احتمالی آینده
استقرار بمب افکن های رادار گریز دور برد از نوع ب-۲ و ب-۵۲ متعلق به نیروی هوایی ایالات متحده آمریکا در جزیره دیه گو گارسیا، یکی از پایگاه های دورافتاده بریتانیا در اقیانوس هند، و همچنین اعزام دومین ناو هواپیما بر به نام «کارل وینسون» به منطقه، به وضوح نشان دهنده آن است که در صورت شکست مذاکرات بین ایران و ایالات متحده، احتمال انجام یک مداخله نظامی گسترده علیه ایران افزایش خواهد یافت.
برخی از ناظران، اعضای دولت ترامپ و همچنین نتانیاهو بر این باورند که یک حمله نظامی به تأسیسات هسته ای ایران می تواند منجر به تغییر و سقوط رژیم فعلی شود. آن ها معتقدند چنین حمله ای باعث خواهد شد تودههای مردم به خیابان ها بیایند، دست به اعتصاب گسترده در صنایع کلیدی چون نفت و فولاد بزنند، و این اعتراضات گسترده، بخش هایی از ارتش، سپاه پاسداران و نیروهای انتظامی را به حمایت از جنبش مردمی ترغیب کرده و نهایتاً به تغییر رژیم منتهی شود. در این رابطه، پرسش اساسی این است که چه کسی می تواند رهبری چنین تغییری را بر عهده بگیرد؟
آیا رضا پهلوی الترناتیوی در مقابل رژیم است؟
رضا پهلوی، پسر شاه ایران که از زمان انقلاب ۱۳۵۷ در خارج از کشور زندگی میکند، در سال های اخیر محبوبیتی در میان مخالفان رژیم فعلی در داخل و خارج از کشور به دست آورده است. هواداران او معتقدند که وی تنها آلترناتیو موجود در مقابل رژیم فعلی ایران است و در صورت دخالت نظامی آمریکا و اسرائیل که سال هاست از او حمایت میکنند، فرصت خواهد یافت قدرت سیاسی را در دست گیرد. اما این فرضیه قرابت چندانی با واقعیت ندارد. رضا پهلوی نه از کاریسمایی مانند آیت الله خمینی برخوردار است که بتواند انقلابی را از خارج رهبری کند، و نه اکثریت جوان مردم ایران شناخت و یا تمایلی به واگذاری سرنوشت ایران به فرزند شاه سابقی دارند که بیش از ۴۶ سال در رفاه و امنیت در آمریکا زندگی کرده است. تصور اینکه سپاه پاسداران یا ارتش حاضر باشند از او حمایت کنند واو را در بدست گرفتن قدرت در ایران یاری کنند، نیز امری دور از واقعیت است. انتقال قدرت به آیت الله خمینی و همراهانش پس از عزیمت شاه از ایران موقعی صورت گرفت که به فرمان دوست و رفیق دیرینه شاه؛ حسین فردوست؛ ارتشبد نیروی زمینی شاهنشاهی ایران، رئیس دفتر ویژهٔ اطلاعات و قائم مقام ساواک؛ سران ارتش شاهنشاهی در نامه ای بیطرفی ارتش را در مقابل جریانات سیاسی کشور اعلام کردند و بدین طریق آیت الله خمینی توانست قدرت سیاسی کشور را بدست بگیرد. این فرض که چنین سناریویی دوباره در ایران اتفاق بیفتد دور از ذهن است و این سناریوی تاریخی تکرار نخواهد شد. افزون بر آن، در داخل ایران شخصیت ها و نیروهای سیاسی متعددی وجود دارند که توانایی پیشبرد پروسه دمکراسی و عبور از بحران اقتصادی و سیاسی کشور را دارند. منتهی هواداران رضا پهلوی این واقعیت را کاملا نادیده گرفته اند.
سناریوی دوم می تواند این باشد که سپاه پاسداران، برای حفظ منافع خود، رهبر فعلی آیت الله خامنهای را سرنگون کرده و مستقیماً قدرت را به دست گیرد. اما این به معنای توقف روند پروسه دموکراسی خواهد بود و میتواند ایران را به کره شمالی دیگر در منطقه تبدیل کند، هرچند که بسیاری از مردم ایران از حذف روحانیت از قدرت سیاسی بسیار استقبال خواهند کرد.
سناریوی سوم می تواند آغاز یک جنگ داخلی نظیر سوریه یا لیبی باشد که پیامدهای فاجعه باری برای ایران به همراه خواهد داشت. در چنین حالتی، یکپارچگی و حاکمیت ملی ایران به خطر خواهد افتاد وهمانند سوریه، مسیر برای تجزیه کشور هموار خواهد شد. از منظر برخی بازیگران منطقه ای، از جمله اسرائیل، وجود یک ایران تضعیف شده و چند پاره مطلوب است. اما بی ثباتی ایران می تواند توازن موجود در منطقه را برهم زده و صلح و ثبات خاورمیانه را به شدت تهدید کند.
حمله نظامی احتمالی از سوی آمریکا و اسرائیل، به احتمال زیاد به واکنش های شدید نظامی ایران منجر خواهد شد؛ حملاتی که ممکن است تأسیسات نفتی عربستان و سایر اهداف آمریکایی یا اسرائیلی را هدف قرار دهد. این سناریو، چیزی نیست که هیچ کشور عربی، از مصر تا حاشیه خلیج فارس، خواهان آن باشد. این کشورها از پیامدهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی چنین جنگی در هراس اند، بویژه با توجه به کشتارهای جاری در نوار غزه.
دیپلماسی و سیاست اقتصادی در مقابل تهاجم نظامی
از منظر امروز، به سختی می توان پاسخ داد که آیا دو کشور حاضر خواهند بود بدون از دست دادن وجهه خود در انظار عمومی به مصالحه برسند. با این حال می توان فرض کرد که هر دو طرف رویکردی عمل گرایانه نسبت به مذاکرات در پیش خواهند گرفت تا نقاط مشترک را بیابند و تنش های موجود را کاهش دهند. مذاکرات آغاز شده می تواند سکوی پرشی برای گفت و گویی امنیتی گسترده تر و سودمند برای هر دو طرف باشد تا در نهایت از درگیری نظامی در منطقه جلوگیری شود، هرچند جناح های تندرو در ایالات متحده، اسرائیل و همچنین ایران از رویارویی نظامی هراسی ندارند و آماده اند آن را به هر قیمتی رقم بزنند.
با وجود لفاظی های تند از سوی هر دو کشور، رئیس جمهور ترامپ وعلی خامنهای به خوبی از پیامدهای فاجعه بار یک درگیری نظامی آگاه اند، نه فقط برای کشورهای خود، بلکه برای کل منطقه خاورمیانه. ترامپ به خوبی می داند که عملیات های نظامی شکست خورده ایالات متحده – از عراق گرفته تا افغانستان – میلیاردها دلار هزینه و میلیون ها قربانی برجای گذاشته اند. جنگ با ایران می تواند به مراتب فاجعه بارتر باشد، بویژه با توجه به این که ترامپ در حال حاضر با بحران اوکراین، درگیری در غزه و تنش های تجاری جهانی دست به گریبان است. بنابراین، به نظر نمیرسد که او در شرایط فعلی به دنبال تشدید بحران با ایران باشد.
نتایج احتمالی
ایران در چارچوب مقررات بین المللی شفافیت حداکثری و بازرسی از تأسیسات هسته ای خود را خواهد پذیرفت تا تضمین محکمی باشد بر این که به دنبال ساخت سلاح هسته ای نیست. ایران میزان غنی سازی اورانیوم را از ۶۰٪ به ۵٪ کاهش خواهد داد و متعهد خواهد شد که به طور دائمی از غنی سازی در سطح بالا صرف نظر کند و به آژانس بینالمللی انرژی اتمی اجازه بازرسی های سرزده از مکان های اعلام نشده را بدهد. در نهایت، ایران ذخایر اورانیوم با غنای بالا را به کشور ثالثی منتقل خواهد کرد و برنامه هسته ای خود را صرفاً برای اهداف صلح آمیز و غیرنظامی به کار خواهد گرفت. در مقابل، ایران به دارایی های مالی مسدود شده خود توسط ایالات متحده دسترسی خواهد یافت، امکان صادرات نفت خود را دوباره به دست خواهد آورد و آمریکا نیز تحریم های اولیه و ثانویه علیه ایران را لغو خواهد کرد. کشورهای امضا کننده توافق هسته ای (برجام) شامل روسیه، چین، بریتانیا، فرانسه و آلمان نیز از خود آمادگی نشان خواهند داد که بند موسوم به «مکانیسم ماشه» تحریم های سازمان ملل علیه تهران را فعال نکنند.[۱]
این سناریوها اما کاملاً در تضاد با خواسته های بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل قرار دارند؛ کسی که خواهان توافقی است که بر اساس آن تأسیسات هسته ای ایران تحت نظارت مستقیم آمریکا بازرسی، برچیده ونابود شوند. دقیقاً همین دیدگاه از سوی حاکمیت کنونی جمهوری اسلامی ایران به طور کامل رد می شود، چراکه چنین خواسته هایی با احتمال بسیار بالا به عنوان تحقیر غیرقابل قبول و نوعی تسلیم در برابر اسرائیل و ایالات متحده تلقی خواهند شد.
خطر شکست مذاکرات میان ایالات متحده و ایران ـ به ویژه اگر برنامه موشکی ایران به عنوان بخش مهمی از مذاکرات هسته ای در دستور کار قرار گیرد ـ بسیار بالا است. در چنین حالتی، احتمال این که اسرائیل از این فرصت برای حمله نظامی به ایران استفاده کند، به شدت افزایش می یابد، بویژه در شرایطی که رژیم تهران هم از نظر نظامی وهم اقتصادی در ضعیف ترین وضعیت خود در سال های اخیر قرار دارد و دیگر از آن جایگاه استراتژیکی که در سال ۲۰۱۵ داشته، برخوردار نیست.
سیاست مهار آمریکا علیه چین و منافع اقتصادی واشنگتن
دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده، سیاستی فراتر از موضوع ایران را دنبال می کند. در چارچوب راهبرد مهار چین که در دهه های گذشته نفوذ اقتصادی قابل توجهی در ایران به دست آورده است، ترامپ در تلاش است تا جمهوری اسلامی ایران را، علی رغم ماهیت شیعی و ایدئولوژی بنیاد گرایانهاش، به مدار غرب بازگرداند؛ همانطوریکه مشابه آن در دوران رژیم پهلوی وجود داشت. سیاست کنونی ترامپ در قبال جنگ اوکراین و همچنین امتیازهای آشکار او به تجاوزگر روسیه (از جمله واگذاری کریمه به روسیه) و همچنین سفر برنامه ریزی شده رئیس جمهور آمریکا به هند، نشانههای روشنی از سیاست مهار چین توسط ایالات متحده هستند؛ تلاشی برای انزوای این قدرت بزرگ در عرصه ژئوپلیتیک.
از سوی دیگر، وعده های چین مبنی بر سرمایه گذاری ۴۰۰ میلیارد دلاری در بخش های نفت، گاز، پتروشیمی و حمل و نقل ایران تاکنون به طور کامل تحقق نیافته است. همچنین طرح شرکت روسی گازپروم برای سرمایه گذاری ۴۰ میلیارد دلاری در صنعت گاز ایران نیز تا امروز عملی نشده است.[۲]
تمرکز اصلی دونالد ترامپ بر اقتصاد و بویژه احیای اقتصاد آمریکا است. اگرچه وی علاقه خود را به دستیابی به توافقی با ایران ابراز کرده، اما تمرکز او بر منافع اقتصادی آمریکا بدان معناست که هر توافقی باید شامل مؤلفه های اقتصادی قابل توجهی باشد. دولت ترامپ آگاه است که ایران برای بازسازی زیرساخت های فرسوده نفت و گاز خود و همچنین حمایت از بخش های کلیدی دیگر مانند صنعت خودرو سازی داخلی – که اگرچه بزرگ اما آسیب دیده است – به شدت نیازمند سرمایه گذاری خارجی است. این مسئله زمانی اهمیت بیشتری یافت که در اوایل ماه جاری رئیس جمهور ایران، مسعود پزشکیان، اعلام کرد که رهبر جمهوری اسلامی ایران «با حضور سرمایه گذاران آمریکایی مخالفتی ندارد«
دسترسی شرکتها و کنسرن های آمریکایی به بازار ۹۰ میلیون نفری ایران و بهره برداری از منابع طبیعی دست نخوردهی آن کشور از دیگر مؤلفه های اقتصادی مهمی هستند که با منافع اقتصادی کنونی ایالات متحده هم راستا هستند.
با این حال، روی دیگر این استراتژی اقتصادی پرسشی اساسی است: آیا شرکت های آمریکایی با در نظر گرفتن عوامل متعددی از جمله نبود زیرساخت های مناسب در بخش حمل و نقل و انرژی، کمبود شفافیت، و عدم ثبات سیاسی، حاضر خواهند بود که سرمایه گذاری های کلان در اقتصاد بیمار ایران انجام دهند؟
دموکراسی و مسائل حقوق بشر
این که آیا سناریوهای ترسیم شده و نتایج مورد انتظار در رابطه با مذاکرات جاری میان ایران و آمریکا واقعاً قابل تحققاند، تنها یک روی سکه است. روی دیگر سکه اما این است که آیا در این مذاکرات دوجانبه جایگاهی جدی برای روند دموکراتیزه شدن ایران و رعایت حقوق بشر در نظر گرفته خواهد شد یا نه؟ از نگاه امروز، به نظر می رسد دولت ترامپ تمایلی به گنجاندن این موضوعات مهم در روند مذاکرات ندارد. همچنین، اینکه آیا اتحادیه اروپا یا کشورهای عضو اروپای غربی امکان خواهند یافت که موضوعات مربوط به حقوق بشر را در گفت و گوهای آینده وارد کنند، دشوار به نظر می رسد؛ به ویژه با توجه به اینکه حاکمیت کنونی در ایران همواره سعی داشته برنامه هسته ای را از مسائل حقوق بشری جدا نگه دارد. اپوزیسیون ایرانی در خارج از کشور نیز، به عنوان لابی های حقوق بشری، با دشواری های زیادی مواجه خواهند بود تا بتوانند دستور کارهای حقوق بشری خود را وارد روند مذاکرات کنند. در صورت تحقق چنین سناریویی، رژیم جمهوری اسلامی ایران برای سال های بیشتری به بقای خود ادامه خواهد داد، هرچند که هم در عرصه داخلی وهم در سیاست خارجی به پایان راه سیاست های پیشین خود به بن بست رسیده است. با این وجود، حقیقتی انکارناپذیر باقی می ماند: مبارزه مردم ایران برای دموکراسی، تنوع اندیشه، عدالت و احترام به حقوق بشر همچنان ادامه خواهد داشت. پیشبرد روند دموکراتیزه شدن در ایران، تنها در دست مردم ایران است، نه قدرت های خارجی که به دنبال «تغییر رژیم» از طریق اقدام نظامی در این کشور هستند.
ـــــــ
نویسنده: همایون علیزاده
وین؛ ۲۳ آوریل ۲۰۲۵
او در دانشگاه وین در رشته های علوم سیاسی و حقوق تحصیل کرده و همچنین دوره آکادمی دیپلماتیک وزارت امور خارجه اتریش در وین را گذرانده است. وی از سال ۱۹۸۷ تا ۱۹۹۵ در وزارت کشور اتریش به عنوان معاون بخش امور پناهندگی و مهاجرت فعالیت داشته و از سال ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۴ به عنوان یکی از مقامات ارشد کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد در آفریقا، آسیا و ژنو خدمت کرده است. از سال۲۰۱۶ تا ۲۰۱۸، او از طرف وزارت کشور به دفتر پناهندگی اروپا منصوب شد و بعنوان یک کارشناس ملی در سیسیلی، ایتالیا، برای مقابله با بحران پناهندگانی در دریای مدیترانه مشغول بکار بود.
[۱]۱. تبصره ای که در توافق هسته ای برجام ذکر شده است که طبق آن تمام تحریم های سازمان ملل علیه برنامه هسته ای ایران دوباره اجرایی میشوند، در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵ منقضی خواهد شد.
۱۱ ۱ردیبهشت ۱۴۰۴
The Islamic Republic of Iran in a Complete Predicament?
The announcement by the U.S. President on 8 April at the White House, in the presence of
Israeli Prime Minister Benjamin Netanyahu, regarding the initiation of negotiations with the
Islamic Republic of Iran over its nuclear program marks a new chapter in diplomacy between
the United States and the Islamic Republic of Iran — a regime that has consistently rejected
direct talks with its long-time adversary, the U.S. This is particularly notable given that it
was Trump himself who withdrew from the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA)
in May 2018, which — from Tehran’s perspective — constituted a violation of an
international agreement and prompted Iran to accelerate its uranium enrichment program.
This announcement comes at a time when Iran is under severe pressure, both domestically
and at the international level.
Iran Under Domestic and Foreign Pressure
From a domestic political perspective, the Tehran government is at an impasse. For years,
public protests and nationwide strikes by workers, teachers, truck drivers, and employees of
various companies have persisted in response to the country’s economic crisis. The high rate
of youth unemployment, growing income inequality, soaring food prices, the continued
devaluation of the national currency (Rial) against the U.S. dollar, and ultimately the
sanctions that have severely impacted a large portion of Iran’s population are clear signs that
the Iranian regime is facing a serious crisis and is practically incapable of implementing
effective solutions. Furthermore, widespread corruption and abuse of power have caused the
regime to lose its moral, religious, and socio-political legitimacy among the people, and it
no longer holds public respect or authority. The majority of the Iranian population is calling
for a fundamental change in the country’s social and political structure.
From a foreign policy perspective, the Islamic Republic of Iran has suffered significant
setbacks across the Middle East. The “Axis of Resistance”, which Iran had painstakingly
built over the past decades — stretching from Iran to Iraq, Syria, and Lebanon — has
effectively collapsed over the past six months due to Israeli attacks and the fall of Bashar al
Assad in Damascus. In Iraq, following an order from Grand Ayatollah Sistani, all Iran
backed paramilitary groups are to be integrated into the regular Iraqi army. This move is
intended to curtail Iran’s long-standing geopolitical influence in Iraq, particularly as the
majority of the Iraqi population sees Iran’s presence and interference in domestic affairs as
a key cause of the country’s dire socio-economic situation. Ultimately, only time will prove
how long the Houthis in Yemen — Iran’s last remaining ally in the region — can continue
to block international shipping lanes in the Red Sea as a protest against Israel’s military
operations in the Gaza Strip.
Additionally, the explicit threat made by the U.S. President that “unprecedented airstrikes
like nothing ever seen before” would occur if Iran refuses to comply with U.S. demands
to limit its nuclear program, has placed the regime in Teheran in a defensive geopolitical
position. As a result, shortly after Trump’s announcement, the first negotiations took place
in Oman on April 12, followed by further talks in Rome on April 19. More discussions are
expected in the near future.
Military Intervention and Possible Future Scenarios
The potential deployment of U.S. long-range stealth bombers—such as the B-2 and B-52—
at Diego Garcia, a remote British base in the Indian Ocean, along with the dispatch of a
1
second aircraft carrier, the USS Carl Vinson, to the region, clearly indicates that in the event
of a failure in negotiations between Iran and the United States, the likelihood of a large-scale
military intervention against Iran would significantly increase.
Some observers, members of the Trump administration, and also Netanyahu believe that a
military strike on Iran’s nuclear facilities could lead to a change or even the downfall of the
current regime. They argue that such an attack would prompt the masses to take to the streets,
trigger widespread strikes in key industries such as oil and steel, and that this wave of
protests could encourage segments of the army, the Revolutionary Guard, and the security
forces to side with the popular movement—ultimately resulting in regime change. In this
context, the fundamental question remains: Who would be capable of leading such a
transformation?
Is Reza Pahlavi a viable alternative to the regime?
Reza Pahlavi, the son of Iran’s last Shah who has lived abroad since the 1979 revolution, has
in recent years gained some popularity among opponents of the current regime both inside
and outside the country. His supporters argue that he is the only available alternative to the
Islamic Republic, and that in the event of a military intervention by the U.S. and Israel—
who have supported him for years—he would have the opportunity to take political power.
However, this assumption is far from reality. Reza Pahlavi neither possesses the charisma of
someone like Ayatollah Khomeini, who was able to lead a revolution from abroad, nor does
the majority of the Iranian population have a meaningful connection with the Pahlavi
dynasty, or the desire to entrust the country’s future to the son of a former monarch who has
lived in comfort and safety in the United States for over 46 years.
The notion that the Revolutionary Guards or the Iranian military would support him in taking
power is also unrealistic. The transfer of power to Khomeini and his followers after the
Shah’s departure only occurred when, at the command of the Shah’s longtime friend and
confidant, Hossein Fardoust — General of the Imperial Army, head of Special Intelligence,
and deputy head of SAVAK — the military leaders of the Imperial Army declared their
neutrality in a letter, paving the way for Ayatollah Khomeini to take control. The idea that
such a scenario could repeat itself in today’s Iran is far-fetched, and this historical script will
not be replayed. Moreover, there are numerous political figures and groups inside Iran who
have the capability to advance democratic processes and reforms and navigate the country
out of its economic and political crises. Reza Pahlavi’s supporters, however, often
completely ignore this reality.
The second scenario could be that the Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC), in order
to preserve its own interests, removes the current Supreme Leader, Ayatollah Khamenei, and
takes direct control of power. However, this would mean the end of any democratic transition
process and could potentially turn Iran into another North Korea in the region — although
many Iranians would likely welcome the removal of the clergy from political power.
The third scenario could be the outbreak of a civil war similar to those in Syria or Libya,
which would bring catastrophic consequences for Iran. In such a situation, the territorial
integrity and national sovereignty of Iran would be at serious risk, and — as was the case in
Syria — the path toward the country’s fragmentation could be paved. From the perspective
of some regional players, including Israel, a weakened and divided Iran may be seen as
2
desirable. However, instability in Iran could disrupt the existing balance power in the region
and severely jeopardise peace and stability in the Middle East.
A potential military strike by the United States and Israel would very likely provoke severe
military retaliation from Iran — counterattacks that could target Saudi oil facilities and other
American or Israeli interests. This is a scenario that no Arab country, from Egypt to the Gulf
States, would desire. These nations are deeply concerned about the social, political and
economic consequences of such a war, especially in light of the ongoing bloodshed in the
Gaza Strip.
Diplomacy and Economic Policy Versus Military Confrontation
From today’s perspective, it is difficult to determine whether the two countries will be willing
to reach a compromise without losing face in the eyes of the public. However, one can
assume that both sides will adopt a pragmatic approach to the negotiations in order to find
common ground and reduce existing tensions. The ongoing talks could serve as a
springboard for broader and mutually beneficial security dialogue, ultimately aimed at
preventing military conflict in the region — although hardline factions in the United States,
Israel, and Iran show little fear of a military showdown and appear prepared to escalate it at
any cost.
Despite the harsh rhetoric from both countries, President Trump and Ali Khamenei are well
aware of the catastrophic consequences a military conflict would bring, not only for their
own countries but for the entire Middle East region. Trump is acutely aware that the failed
U.S. military operations — from Iraq to Afghanistan — have cost billions of dollars and
caused millions of casualties. A war with Iran could be far more disastrous, especially
considering that Trump is currently grappling with the Ukraine crisis, the Gaza conflict, and
global trade tensions. Therefore, it seems unlikely that he would seek to escalate the crisis
with Iran at this time.
Potential Outcomes
In one potential positive scenario, Iran would accept maximum transparency and inspections
of its nuclear facilities under international regulations as a strong guarantee that it was not
seeking to develop nuclear weapons. Iran would reduce its uranium enrichment level from
60% to 5% and commit to permanently refraining from high-level enrichment. Additionally,
Iran would allow the International Atomic Energy Agency (IAEA) to conduct surprise
inspections at undeclared sites. Ultimately, Iran would transfer its high-enriched uranium
stockpiles to a third country and use its nuclear program exclusively for peaceful, non
military purposes. In return, Iran would gain access to its frozen financial assets by the
United States, regain the ability to export its oil, and the United States would lift both primary
and secondary sanctions against Iran. The signatories of the nuclear agreement (JCPOA) —
including Russia, China, the UK, France, and Germany — would also show their readiness
not to trigger the so-called “snapback mechanism” of UN sanctions against Tehran.1
This scenario, however, is in complete contrast with the demands of Benjamin Netanyahu,
the Prime Minister of Israel, who seeks an agreement under which Iran’s nuclear facilities
would be inspected, dismantled, and destroyed under direct American supervision. This
1The clause mentioned in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) would reimpose all UN sanctions
against Iran’s nuclear program on 18 October 18, 2025.
3
approach would be rejected by the current leadership of the Islamic Republic of Iran, as such
demands are likely to be seen as an unacceptable humiliation and a form of surrender to
Israel and the United States.
The risk of failure in negotiations between the United States and Iran — especially if Iran’s
missile program becomes a key part of the nuclear talks — remains very high. In such a
scenario, the likelihood that Israel would seize the opportunity to launch a military strike
against Iran increases significantly, particularly given that the Tehran regime is in its weakest
position in recent years, both militarily and economically, and no longer holds the strategic
position it had in 2015.
The U.S. containment policy against China and Washington’s economic interests
Donald Trump, the President of the United States, is pursuing a policy with Iran that involves
it in broader geopolitical considerations. As part of the China containment strategy, Trump
is attempting to bring the Islamic Republic of Iran back into the US sphere of influence,
despite its Shiite nature and fundamentalist ideology, similar to what occurred during the
Pahlavi regime. President Trump’s current policy on the war in Ukraine, his obvious
concessions to the aggressor Putin (ceding Crimea to Russia) and the US president’s planned
visit to India are clear signs of the US’s containment policy towards China, aimed at isolating
this major power geopolitically.
This comes in the context of China’s promises of a $400 billion investment in Iran’s oil, gas,
petrochemical, and transportation sectors not having been fully realized. Similarly, the plan
by the Russian company Gazprom to invest $40 billion in Iran’s gas industry has also not
been implemented to date.2
Donald Trump’s main focus is on the revival of the U.S. economy. Although he has
expressed interest in reaching an agreement with Iran, his prioritization of U.S. economic
interests means that any deal must include significant economic components. The Trump
administration is aware that Iran is in dire need of foreign investment to rebuild its aging oil
and gas infrastructure and support other key sectors, such as its large domestic automobile
industry. These components gained even more relevance when, earlier this month, the
President of Iran, Massoud Pezeshkian, stated that the leader of the Islamic Republic of Iran
“has no objection to the presence of American investors.”
Access to the 90 million-strong market in Iran and the exploitation of its untouched natural
resources are other important economic components that align with the current economic
strategy of the Trump administration. However, whether American companies, considering
Iran’s lack of proper infrastructure in the transportation and energy sectors, the issue of
corruption and transparency, and of political instability, would be willing to make large
investments in Iran’s struggling economy is far from certain.
Democracy and Human Rights
Whether the outlined scenarios and expected outcomes regarding the ongoing negotiations
between Iran and the United States are truly achievable is one side of the coin. The other
side, however, is whether these bilateral negotiations will seriously address the process of
2 Iran International, Maryam Sinaee, “Could a US deal bring American investors to Iran?”, April 18, 2025
(https://www.iranintl.com/en/202504164114)
4
democratization in Iran and the protection of human rights. From today’s perspective, it
appears that the Trump administration is unwilling to incorporate these important elements
into the negotiation process. Additionally, it seems unlikely that the European Union or
Western European countries will have the opportunity to introduce human rights topics into
future talks, especially given the fact that the current Iranian regime has always tried to
separate the nuclear program from human rights issues. Iranian opposition groups abroad, as
well as human rights lobby groups, will also face significant challenges in pushing their
human rights agendas into the negotiation process.
The Islamic Republic of Iran may continue in its current form for many years to come,
despite having reached a deadlock in both its domestic and foreign policies. Nevertheless,
one undeniable truth remains: the struggle of the Iranian people for democracy, intellectual
diversity, justice, and respect for human rights will persist. The advancement of the process
of democratization in Iran lies solely in the hands of the Iranian people, and not in the hands
of foreign powers seeking “regime change” through military action in the country.
Homayoun Alizadeh
Vienna, April 23, 2025
He studied Political Science and Law at the University of Vienna and also completed the Diplomatic
Academy program at the Austrian Ministry of Foreign Affairs in Vienna. He has worked for many
years in the Austrian Ministry of the Interior as the Deputy Director of the Department of Asylum
and Immigration Affairs, and from 1995 to 2014, he served as a senior official at the UN High
C