سپاه پاسداران با طرح “ماموریت آزادی و بشردوستانه” دونالد ترامپ برای عبور امن کشتیها در تنگه هرمز مخالفت کرده و هشدار داده “ورود بدون هماهنگی” با پاسخ نظامی روبهرو میشود. وزارت امور خارجه ایران نیز بر هماهنگی کامل کشتیها با مراجع رسمی تاکید کرده است.
واکنش تند سپاه و دولت ایران اما تاثیری بر تصمیم آمریکا نداشت. سنتکام بلافاصله اعلام کرد این عملیات را بدون رفع محاصره آغاز میکند. تحولات دیگری نیز بر پیچیدگی فضا افزود؛ از جمله تحویل ملوانان ایرانی به پاکستان از سوی آمریکا و مطرح شدن دوباره بحث مذاکره.
اکنون پرسش کلیدی این است؛ آیا این روند، آمریکا و ایران را یک گام دیگر به سوی درگیری، اینبار در تنگه هرمز، نزدیکتر کرده است یا همچنان امکان بازگشت به مسیر دیپلماسی وجود دارد؟
ماشالله رزمی، تحلیلگر مسائل منطقه، به دویچهوله فارسی میگوید اظهارات دونالد ترامپ درباره کمک به کشتیها برای عبور از تنگه هرمز و واکنش قرارگاه خاتمالانبیاء که تهدید کرده هر کشتی بدون هماهنگی هدف قرار میگیرد، نشاندهنده تشدید تنش است.
با این حال، به باور این تحلیلگر سیاسی “مواضع متناقض ترامپ”، که سعی دارد مانند یک پوکرباز دست خود را رو نکند و همچنین چندصدایی در حاکمیت ایران پس از کشتهشدن علی خامنهای، پیشبینی اقدامات طرفین را دشوار کرده است.
رزمی میگوید در آمریکا، سفر پیشروی دونالد ترامپ به چین، جام جهانی فوتبال و انتخابات کنگره در صورت جنگ میتواند به ضرر او و حزب جمهوریخواه تمام شود. در ایران نیز محاصره دریایی در بلندمدت بهدلیل وابستگی تجارت به بنادر جنوبی قابل تحمل نیست.
فروپاشی اقتصادی و تلاش ایران برای مدیریت بحران
به گفته ماشالله رزمی اوضاع اقتصادی ایران بسیار شکننده است و در برخی مناطق مردم برای تامین مایحتاج به بازارچههای مرزی روی آوردهاند. بمباران صنایع فولاد و پتروشیمی، بنابر اعلام وزارت کار، دو میلیون کارگر را بیکار کرده است. بسیاری از صنایع خصوصی نیز بهدلیل نبود مواد اولیه مانند ورق فلزی و مواد پلاستیکی، بخشی از کارگران خود را اخراج کردهاند. در مجموع گفته میشود جنگ، شمار بیکاران کشور را دو برابر کرده است.
با این حال، او تاکید میکند که تابآوری ایران را نباید دستکم گرفت؛ این کشور تجربه چنین شرایطی را در جنگ ایران و عراق داشته است. رزمی همچنین افزود انتظار میرفت جنگ موجب مهاجرت گسترده شود، اما تاکنون چنین روندی مشاهده نشده است. در عین حال، حکومت با تشدید اعدامها، کنترلهای امنیتی و پلیسی و ایجاد فضای ارعاب، تلاش دارد اوضاع را مدیریت کند.
جمعبندی او این است که با توجه به محدودیتهای دو طرف، احتمال جنگ گسترده پایین بوده و مسیر محتملتر، مدیریت تنش و مذاکرات غیرمستقیم است، هرچند نقش اسرائیل میتواند تعیینکننده باشد.
اسرائیل بهعنوان “بازیگر سوم” چه میگوید؟
به گفته این تحلیلگر امور منطقه جمهوری اسلامی از ابتدای به قدرت رسیدن شعار نابودی اسرائیل را طرح کرده و اقداماتی نیز در این راستا انجام داده است، اما اکنون در یکی از ضعیفترین موقعیتهای خود قرار دارد.
از نگاه ماشالله رزمی، اسرائیل تصمیم گرفته به این تهدیدات پایان دهد و بعید است این “فرصت طلایی” را از دست بدهد. در شرایطی که آمریکا و اسرائیل بهصورت مشترک عمل میکنند، به باور او سیاست اسرائیل پیش خواهد رفت، هرچند نحوه اجرای آن میتواند متغیر باشد.
او همچنین اشاره میکند که نباید احتمال توافق قدرتهای بزرگ درباره تغییر حکومت در ایران را نادیده گرفت. به گفته او “ممکن است جمهوری اسلامی با جنگ ازبین نرود زیرا ۴۷ سال برای جنگ آماده شده است اما تحریمهای همهجانبه دیر یا زود آن را از پای در خواهد آورد”.
“ترامپ به دنبال بهانه است تا جنگی دیگر را آغاز کند”
افشار سلیمانی، سفیر پیشین ایران در باکو و کییف، در تحلیل وضعیت کنونی تنگه هرمز آن را “جنگ محاصره” توصیف میکند. او به دویچهوله میگوید: «دونالد ترامپ جنگ را شروع کرده و این یک اشتباه استراتژیک بود که وضعیت را به اینجا رساند. حالا هم ایران میگوید محاصره را بردارید، تنگه باز است و تحت شرایطی اجازه عبور داده میشود. بنابراین، ترامپ به دنبال بهانهای برای آغاز جنگی دیگر است.»
دویچهوله از این کارشناس مقیم ایران پرسیده است که آیا در چنین شرایطی بهتر نیست ایران از دادن بهانه به دونالد ترامپ خودداری کند؟
افشار سلیمانی در پاسخ با اشاره به اینکه ایران اقدام آمریکا، یعنی “محاصره را نقض آتشبس میداند”، گفته است آمریکا در موقعیتی نیست که خواهان ادامه جنگ باشد و ایران نیز تمایلی به جنگ ندارد. به گفته او با این حال احتمال افزایش تنش و حتی درگیری وجود دارد و به همین دلیل مذاکره باید گام نخست باشد.
او در ادامه تاکید کرده که در شرایط فعلی نمیتوان پیشبینی قطعی داشت؛ زیرا هم احتمال درگیری وجود دارد و هم تلاش میانجیگران میتواند مسیر مذاکرات را باز نگه دارد. به این ترتیب، از نگاه او، روند مذاکره و “وضعیت شبهجنگی” بهطور همزمان در حال پیش رفتن است.
انتقال نفت ایران از مرزهای زمینی و خزر
دونالد ترامپ میگوید محاصره دریایی میتواند اقتصاد ایران را به فروپاشی بکشاند. برخی کارشناسان انرژی نیز معتقدند با محاصره بنادر ایران، طی دو ماه آینده درآمد نفتی این کشور به صفر خواهد رسید و اقتصاد آن در مسیر فروپاشی قرار میگیرد.
سلیمانی اما میگوید این تنها یک سوی ماجراست؛ در سوی دیگر، حتی در همین بازه زمانی کوتاه، قیمت نفت، بنزین و سایر مشتقات افزایش خواهد یافت، افکار عمومی در جهان و بهویژه در آمریکا مخالف جنگ هستند، محبوبیت ترامپ کاهش یافته و انتخابات نوامبر نیز در پیش است.
به گفته این کارشناس ایران منتظر است پیامدهای منفی این وضعیت در آمریکا و جهان افزایش یابد تا ترامپ از محاصره عقبنشینی کند. در مقابل، دولت آمریکا نیز منتظر تشدید مشکلات اقتصادی در ایران است. با این حال، ایران ممکن است مسیرهای جایگزین مانند انتقال زمینی به کشورهایی مثل افغانستان، پاکستان یا مسیر دریای خزر را دنبال کند.
در پاسخ به پرسشی درباره وجود صداهای مخالف جنگ در داخل ایران، سلیمانی میگوید “در وضعیت کنونی سیاستهای آمریکا فضایی برای دفاع از مذاکره در داخل کشور باقی نگذاشته” است. آمریکا خواهان توافق یکطرفه است و میخواهد ایران تسلیم شود در حالی که ایران به دنبال بدهبستان در مذاکرات است.
نتیجهگیری از اظهارات دو کارشناس نشان میدهد که هر دو، وضعیت فعلی را نوعی “شرایط شبهجنگی” ارزیابی میکنند. افشار سلیمانی این وضعیت را “محاصره جنگی” توصیف میکند، در حالی که ماشالله رزمی تاکید دارد، فشارها و تحریمهای گسترده میتواند حکومت را از پای درآورد.
دوبچه وله فارسی